De dood is een onomkeerbare toestand waarbij een voorheen levend organisme niet meer groeit, geen metabolisme meer heeft en er geen actieve levensfuncties meer plaatsvinden (ademhalen, eten, drinken, denken, bewegen enzovoorts). Wanneer men van dood spreekt kan dat ook worden beïnvloed door mensbeeld en levensbeschouwing.

Definities

In de geneeskunde onderscheidt men twee definities van 'dood':

• Klinisch dood is men wanneer zowel de spontane bloedsomloop, de ademhaling als het bewustzijn ontbreken. Door reanimatietechnieken is het soms mogelijk iemand weer uit deze klinische dood 'terug te halen'. Als echter niet wordt ingegrepen, volgt na korte tijd onherroepelijk de biologische dood.
• Biologische dood. Een mens wordt als biologisch dood of hersendood beschouwd als de functie van de hersenen, hersenstam en het verlengde merg volledig, definitief en onomkeerbaar verloren is gegaan. Het is dus volgens deze definitie mogelijk met een kloppend hart toch dood te zijn. Het hart klopt namelijk vanzelf, zonder dat daar functionerende hersenen voor nodig zijn. Iemand kan zonder werkende hersenen echter niet ademhalen: het zuurstofgehalte in het bloed zal snel dalen en het hart stopt door uitputting met kloppen. Iemand die zonder beademing zelf ademhaalt, kan niet hersendood worden genoemd.

Verder spreekt men nog van:

• Psychisch dood; dit is een toestand van diep coma, waarbij de vegetatieve functies nog bewaard zijn. Dit wordt ook wel coma vigil genoemd.

• Juridisch dood; dit betekent dat de lijn die de elektrische activiteiten van de hersenen weergeeft bij registratie door middel van een EEG vlak is (hersendood). Hoewel de vitale functies met hart-longmachines nog in stand kunnen worden gehouden, is het dan wettelijk toegestaan om organen te verwijderen voor transplantatie.

Lijkschouwing

In Nederland wordt iemand pas dood verklaard nadat hij of zij geschouwd is door een arts, die een overlijdensverklaring en een doodsoorzaakverklaring invult. In de overlijdensverklaring wordt vermeld of de dood op natuurlijke of niet-natuurlijke wijze is opgetreden. Niet-natuurlijke doodsoorzaken zijn direct of indirect overlijden ten gevolge van een ongeval, moord of suïcide. In geval van een niet-natuurlijke dood moet officieel de gemeentelijk lijkschouwer ingeschakeld worden, die eventueel politie en justitie op de hoogte zal stellen. Ook als de dag van overlijden niet met zekerheid kan worden vastgesteld, of als de identiteit van de overledene onzeker is moet de gemeentelijke lijkschouwer worden ingeschakeld. De arts stelt de gemeente waarin iemand overleed op de hoogte (door middel van de overlijdensverklaring) en stuurt tevens een doodsoorzaakverklaring naar het Centraal Bureau voor de Statistiek, waarin ten behoeve van de statistiek de vermoedelijke doodsoorzaak wordt aangegeven. Deze doodsoorzaakverklaring is anoniem: de naam van de overledene komt er niet op voor. In de gevallen waarin formeel de gemeentelijke lijkschouwer zou moeten worden geraadpleegd gebeurt dit echter niet altijd: als iemand bijvoorbeeld om 1 uur 's nachts overleden wordt gevonden en het overlijden komt niet onverwacht maar het is niet duidelijk of het voor of na middernacht plaatsvond zullen veel schouwende artsen hiervoor niet de gemeentelijke lijkschouwer bellen.

Bijna doodervaring

De laatste jaren is het fenomeen van de bijnadoodervaring (BDE) in de belangstelling gekomen. Door de verbeterde reanimatietechnieken kan men steeds meer mensen 'terughalen' uit de klinische dood. Soms hebben deze mensen dan een ervaring beleefd die als buiten het lichaam treden wordt beschreven met vaak "hemelse toestanden" en ontmoetingen met "geesten van overledenen". Volgens sommige wetenschappers wordt dit fenomeen verklaard doordat door zuurstoftekort in het brein een soort van 'laatste potentialen' willekeurig door het brein lopen, wat het effect geeft van een fel licht of opgewekte herinneringen of zelfs nieuwe herinneringen (zoals ook in dromen) tot gevolg kan hebben. Andere onderzoekers zijn het daar niet mee eens en hebben andere theorieën zoals de mogelijkheid dat het bewustzijn onafhankelijk van de hersenen kan functioneren.

Mythologie

In de literatuur wordt de dood gepersonifieerd door een levend geraamte (Magere Hein). Een veel voorkomend thema is de dodendans. In de Griekse mythologie wordt Thanatos (Dood) beschouwd als een broer van Hypnos (Slaap).

Religie

De dood is vermoedelijk het meest ingrijpende aspect van het menselijk leven: de ervaring een mens te zien sterven geeft te denken. Veel mensen zijn om allerlei redenen bang voor de dood. Religieuze leiders en denkers van alle volkeren hebben over het fenomeen nagedacht. In de meeste religies is sprake van een overwinning op de dood of van een voortleven na de dood. In oosterse religies gelooft men in wedergeboorte of reïncarnatie. Parinibbana vindt in het boeddhisme plaats bij het overlijden van iemand die het Nirvana behaald heeft. Het Tibetaans Dodenboek gaat specifiek in op wat er precies gebeurt tussen dood en wedergeboorte. In de discussie over het leven na de dood moet men de vraag stellen of de mens persoonlijk en bewust dan wel onpersoonlijk en onbewust voortleeft.

Bij meditatie over de dood reflecteert men tijdens de meditatie over verschillende aspecten van dood zijn of dood gaan.

Ook dieren lijken een voorgevoel van de dood te kennen: de onrust van een dier dat naar de slachtbank wordt gevoerd, de spreekwoordelijke zwanenzang.

Taal

De dood heeft de mens altijd gefascineerd. Het is een onlosmakelijk aspect van leven, ongeacht tijd, plaats of cultuur. Mensen gaan wel op verschillende manieren om met de dood. Er bestaan vele verschillende, meer of minder eufemistische Nederlandse synoniemen voor de allerlaatste daad. Er is wellicht geen enkel woord waar meer synoniemen voor bestaan. Dit zijn slechts enkele veelgebruikte:

• doodgaan
• sterven
• heengaan
• overlijden
• hemelen
• inslapen
• ontslapen
• sneuvelen (door strijd)
• het tijdelijke met het eeuwige verwisselen
• tot zijn voorvaderen vergaderd worden (bijbels)
• zijn schepper ontmoeten
• iemand is ons ontvallen
• (er) niet meer zijn
• om het leven komen, omkomen (op onnatuurlijke wijze)
• het leven laten
• het leven erbij inschieten
• het licht uit doen
• de laatste adem uitblazen
• de geest geven (bijbels)
• naar de eeuwige jachtvelden gaan

Wat grovere uitdrukkingen zijn:

• de pijp uit gaan
• het loodje leggen
• het hoekje om gaan
• de moord steken

De dood is prominent aanwezig in de literatuur met titels als Der Tod in Venedig van Thomas Mann tot Death van Woody Allen. Van de 78 Tarotkaarten is nummer 13 de Dood.